De kogel is door de kerk

Index Menupagina Lillo Huifkartocht Zandvliet, Oosterweel Rondleidingen Poldermuseum Agenda Linken Getijden Horeca

Voor rondleidingen contacteer: Werner Bril. Gsm: +32 (0) 4 77 55 41 48.

Wie is uw gids, Werner Bril      Wie was Simon Stevin Druk hier      U heeft interesse, wenst lid te worden? Druk hier:


E-mail ons hier

DE KOGEL IS DOOR DE KERK


We kennen deze spreuk allemaal maar hoe is ze ontstaan en wanneer? In mijn zoektocht naar de geschiedenis van de tachtigjarige oorlog verzeilde ik op verschillende websites die hierover een uitleg gaven. Iets sprong mij toch in het oog.
Van waar sommige spreuken komen kan niet altijd met perfectie worden achterhaald, maar soms zijn er redenen genoeg om aan te nemen en verklaarbaar zijn. Een schoolvoorbeeld hiervan is zeker “DE KOGEL IS DOOR DE KERK”.

Betekenis

Na lang aarzelen is er een besluit genomen, zodat er niets meer aan te veranderen valt; de teerling is geworpen Eén van de meest gangbare verklaringen voor het ontstaan van deze uitdrukking heeft te maken met een gebeurtenis tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648). De oorsprong van ‘de kogel is door de kerk’ heeft waarschijnlijk te maken met de tachtigjarige oorlog en de ongeschreven wetten rondom de oorlogsvoering van toen. Het instant houden van de kerkelijke gebouwen was een laatste wederzijds respectvol bewijs en een gebruik tussen de strijdende partijen om tijdens oorlogen kerkgebouwen te sparen. Vooral uit respect dan wel, voor het christelijk geloof werden dus de kerken ontzien. Wanneer zelfs deze regel door een oorlogvoerende partij werd geschonden, werd het beschieten van de kerk aanschouwt als het meest respectloze dat in oorlogstijd kon gebeuren.

Beleg van Haarlem

Er is in de Nederlandse geschiedenis een beroemd schoolvoorbeeld van zulks gebeuren. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) vond Het Beleg van Haarlem (1572-1573) plaats. Nadat Haarlem weigerde in te gaan op de Spaanse eis, besloten de Spanjaarden om de stad te belegeren. Het duurde ruim zeven maanden voor de stad Haarlem zich overgaf. Tijdens het beleg werd de grote kerk van Haarlem niet ontzien.

Sint-Bavokerk

Er werd een kanonskogel door de Sint-Bavokerk heen geschoten. Naar verluidt gebeurde dit omdat de predikant van de kerk door de Spanjaarden als een afvallige werd beschouwd. Deze kogel is in de muur van de kerk blijven steken en is nog steeds te bezichtigen. Er zijn taalkundigen die menen dat dit bewuste incident gezorgd heeft voor de uitdrukking dat de ‘kogel door de kerk is.’ Hier bestaat echter geen overeenstemming over. De belangrijkste spreekwoordenexpert die Nederland gekend heeft, F. A. Stoett, meent namelijk dat het incident in Haarlem los staat van de uitdrukking. Hij is van mening dat de uitdrukking simpelweg is ontstaan doordat de woorden kogel en kerk met elkaar allitereren.

Beetje meer geschiedenis

1572 koos Haarlem in de Tachtigjarige Oorlog partij voor de opstandelingen van Willem van Oranje en tegen de Spaanse koning. Aan het eind van dat jaar begon, onder leiding van Don Fadrique Álvarez de Toledo, de belegering van de stad door de Spanjaarden en in juni 1573 gaf de stad zich over na vrijwel uitgehongerd te zijn. De 700 verdedigers werden onthoofd. In 1577 vertrokken de Spanjaarden en kwam de stad weer aan de zijde van Willem van Oranje. Haarlem had als katholieke stad zwaar te lijden onder de reformatie. In het Akkoord van Veere, dat in datzelfde jaar werd gesloten, werden de gelijke rechten tussen katholieken en protestanten vastgesteld. Daarmee was Haarlem de enige Hollandse stad waar in die tijd godsdienstvrede was. In juni 1578 bestormden protestanten de toen nog katholieke Grote Kerk op de Grote Markt. Ze plunderden de kerk en doodden de priester. Ook werden de kloosters daarna geplunderd en deels vernield. In 1581 werd het Akkoord van Veere beëindigd. Vanaf die tijd was in Haarlem nog maar één godsdienst toegestaan: de gereformeerde. Het katholieke leven ging ondergronds: in schuilkerken, zoals de Oud Katholieke Kerk van St. Anna en Maria aan de Bakenessergracht, bleven de katholieken in het geheim bijeenkomen. Nadat de rust was teruggekeerd zagen veel Vlamingen en Fransen hun kans en trokken naar Haarlem. Zij bezorgden de Haarlemse linnennijverheid een nieuwe bloeiperiode.


^ Naar boven      Website © Werner Bril.         Foto's © Werner Bril, 2005-2016 Alle rechtenvoorbehouden.   Gastenboek.